خاطرات آخرین سفیر آمریکا در ایران

*حوادث گیج کننده بود و اوضاع بشدت رو به تیرگی میرفت. «هایزر» و «فن ماربود»(کارشناس برجسته حقوقی و اداری وزارت دفاع آمریکا) سرانجام موافقت واشنگتن را برای خروج از ایران بدست آوردند و بی‌سر و صدا از تهران رفتند. وز اول فوریه آیت الله خمینی با یک هواپیمای دربست 747 ارفرانس که با همراهان او و جمعی از خبرنگاران پر شده بود وارد تهران شد. جمعیت انبوهی که از بازگشت پیشوای مذهبی خود بوجد آمده بودند در مسیر طولانی فرودگاه تا گورستانی که بسیاری از مبارزان انقلاب در آن بخاک سپرده شده بودند از وی استقبال کردند.
آیت الله خمینی اولین سخنرانی خود را در بازگشت به ایران در این گورستان ایراد کرد و سپس با یک نکته‌سنجی ظریف و عالی از نظر افکار عمومی یک مدرسه قدیمی را برای اقامت خود برگزید. از سوی دیگر تلویزیون که ابتدا از پخش جریان ورود آیت الله خودداری کرده بود تحت فشار افکار عمومی ناچار شد کلیه گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های وی را پخش نماید.
در این میان حکومت بختیار از درون در حال تزلزل بود و بعضی از وزیران کابینه که از عاقبت کار خود هراسان بودند بی‌ سر و صدا کشور ار ترک کرده بودند. بختیار همچنان مشغول سخنرانی و مصاحبه بود، ولی اخبار مربوط به وی کاملا تحت‌الشعاع فعالیت‌های آیت الله خمینی قرار گرفته بود. از نخستین بیانات آیت الله پس از ورود به تهران این بود که خود وی دولتی تعیین خواهد کرد و چند روز بعد مهدی بازرگان را به عنوان رئیس دولت منتخب خود معرفی نمود.
در این روزهای داغ و گیج کننده ما هم با بختیار و هم با بازرگان در تماس بودیم. ولی تلاش اصلی ما روی مسئله تخلیه اتباع آمریکایی از ایران تمرکز یافته بود. واشنگتن عملا با سفارت قطع رابطه کرده و دستور‌العملی برای تعیین خط مشی ما در این اوضاع عجیب صادر نمی‌کرد.
درگیری و تشنج در شهر روزبروز افزایش می یافت. هر روز در نقاط مختلف شهر برخوردهائی بین نیروهای نظامی و مردم روی میداد و تیراندازی‌های شبانه با سلاح‌های اتوماتیک دیگر یک امر عادی شده بود. تا اینکه بالاخره روز نهم فوریه بحران به نقطه اوج خود رسید. در این روز یک واحد از دانشجویان نیروی هوائی که از طرف تکنیسین ‌های پایگاه هوائی دوشان تپه پشتیبانی می‌شدند بر علیه فرماندهان خود سر به شورش برداشتند و زد و خورد از داخل پایگاه آغاز شد. عده‌ای از اعضای کادر مستشاری ما در نیروی هوائی که در این پایگاه بودند بدستور ژنرال ربیعی فرمانده نیروی هوائی بوسیله هلی کوپتر و اتوبوس از محوطه خارج شدند.زد و خورد در داخل محوطه پایگاه و آموزشگاه نیروی هوائی که از اوائل شب آغاز شده بود، کم کم به خیابانها کشید و نیروهای انقلابی که فرصت را مغتنم شمرده بودند وارد میدان شدند.در مدت کوتاهی تمام خیابانهای اطراف سنگربندی شد و برای اولین بار مبارزان مسلح که بیشتر به سلاحهای ساخت شوروی مجهز بودند در صحنه ظاهر شدند.
نبرد در مرکز آموزش نیروی هوائی و اطراف پایگاه دوشان تپه تمام شب ادامه یافت و صبح روز دهم فوریه این منطقه به یک میدان جنگ واقعی تبدیل شد. واحدهای گارد سلطنتی که برای سرکوبی شورش به میدان فرستاده شده بودند نتوانستند و یا نخواستند از آتش سلاحهای سنگین و تانکهای خود در این درگیری استفاده کنند. با تخلیه این منطقه از پرسنل نظامی آمریکا ما نمی‌توانستیم از جزئیات امر اطلاع دقیقی بدست آوریم ولی چند خبرنگا شجاع آمریکایی از ساختمانهای اطراف صحنه را زیر نظر داشتند. یکی از این خبرنگاران « جو - آلکس _ موریس » مطلع‌ترین و شایسته‌ترین خبرنگار آمریکایی در ایران بود که در جریان همین واقعه بر اثر اصابت گلوله‌ای به قلبش بقتل رسید.
در پایان روز نه فقط پایگاه و مرکز آموزش هوائی بتصرف شورشیان ردآمده بود بلکه عده‌ای از افراد نیروهای مسلح هم به انقلابیون پیوسته بودند. خبرنگاران گزارش دادند که چند تانک هم بدست نیروهای انقلابی افتاده، ولی از آنجائیکه هدایت یک تانک چیفتن از عهده هر کسی ساخته نیست چنین بنظر می‌رسید که بعضی از افراد گارد سلطنتی به نیروهای انقلابی پیوسته‌اند.
این تانک‌ها در حالیکه جمعیت کثیری از افراد مسلح بدنبال آنها در حرکت بودند بطرف خیابانهای شمال شهر راه افتادند و به یکی از مراکز نظامی که از سفارت فاصله زیادی نداشت حمله‌ور شدند. افراد پادگان ابتدا در مقابل مهاجمین مقاومت کردند نبرد سختی گرفت. صدای تیر‌اندازی تمام بعد از ظهر آنروز و اوائل شب در سفارت بگوش می‌رسید و وقتیکه با تاریک شدن هوا برای تماشای وضع خیابان‌های اطراف به پشت بام سفارت رفتم تیراندازی ‌ها بقدری نزدیک شده بود که بعضی از گلوله‌ها کمانه کرده و به داخل محوطه سفارت می‌افتاد.
از تاریخ مراجعت آیت الله خمینی به تهران،‌نیروهای نظامی که برای محافظت سفارت آمریکا گمارده شده بودند به داخل محوطه سفارت انتقال یافتند. علت این تصمیم در درجه اول این بود که وجود این سربازان در اطراف سفارت موجب تحریک تظاهرکنندگان و توجه آنها بطرف سفارت نشود و ثانیا سربازان با تاکتیک‌های معمول آنروزها از طرف نیروهای انقلابی که با نزدیکی به سربازان و گذاشتن گل در داخل لوله تفنگ‌های آنها درصدد تحبیب آنان برمی‌آمدند تحت تاثیر قرار نگیرند. بعلاوه در هوای سرد شبهای ماه فوریه سربازان در داخل محوطه سفارت جای گرم‌تر و محفوظ‌تری داشتند. وابسته نظامی سفارت هم در این ایام شبها در دفتر کار خود می‌خوابید و با افسر فرمانده سربازان محافظ سفارت در تماس دائم بود. آنشب او هم هیجان زده بود و پس از بازدیدی که از سربازان محافظ سفارت کرد بمن گزارش داد که بین سربازان هیجان و جنب و جوش غیر عادی بچشم می‌خورد و اخبار مربوط به پیوستن قسمتی از نیروهای نظامی به انقلابیون و سر و صدای زد و خورد و تیر‌اندازی که از بیرون بگوش می‌رسید آنها را هم دچار تشویق و هیجان کرده بود.
صبح روز یازدهم فوریه اعضای ارشد هیئت مستشاری آمریکا در نیروهای مسلح ایران طبق معمول به محل کار خود در مرکز ستاد مشترک رفتند، ولی طولی نکشید که رئیس هیئت سراسیمه بمن تلفن کرد و گفت جمعیت کثیری در اطراف محوطه ستاد جمع می‌شوند و پیشنهاد می‌کرد افراد او ستاد را ترک کنند.من با نظر او موافقت کردم و از خود او خواستم که مستقیما به سفارت بیاید و شب را در محل اقامت ما بگذراند. نیم ساعت بعد دوباره بمن تلفن کرد و گفت از طرف جمیعتی که در اطراف محوطه ستاد جمع شده‌اند بسوی گارد محافظ ستاد تیر‌اندازی می‌شودو از داخل محوطه ستاد هم به تیراندازی آنها پاسخ داده می‌شود. در این شرایط ترک محل ستاد خالی از خطر نبود و او تصمیم گرفته بود فعلا در داخل ستاد بماند.چند دقیقه بعد معاون او بمن تلفن کدر و گفت تانک‌ها در اطراف ستاد موضع گرفته و توپهای خود را بطرف ساختمان ستاد نشانه گرفته‌اند.بیست و شش عضو هیئت مستشاری آمریکا دفاتر خود را ترک کرده و به زیرزمین ستاد پناه برده بودند، ژنرال‌های ایرانی وافسران ارشد ستاد هم قبلا به این پناهگاه رفته بودند.
در این وضع خطرناک من با حالتی پریشان و عصبانی در جستجوی یک مقام ارشد از رهبران نیروهای انقلابی بودم تا مرا در کار نجات پرسنل نظامی‌مان کمک کند، تمام مقامات ارشاد سیاسی و نظامی سفارت کلیه توان و امکانات و ارتباطات خود را بکار گرفته بودند تا شاید راه حل سریعی برای این مشکل بیابند. در بحبوحه این فعالیت‌ها زن تلفن به صدا درآمد و نیوسام معاون وزارت امور خارجه آمریکا که از واشنگتن صحبت می‌کرد گفت از اطاق وضع فوق‌العاده در کاخ سفید با من صحبت می‌کند و هم اکنون جلسه‌ای به ریاست برژینسکی برای بررسی اوضاع ایران تشکیل شده و می‌خواهند تازه‌ترین اطلاعات را درباره اوضاع دریافت کنند.من در چند جمله کوتاه گزارش ضع موجود را دادم و گفتم چون گرفتار مشکل نجات بیست و شش نفر پرسنل نظامی آمریکا هستم بیش از این نمی‌توانم صحبت کنم. نیوسام وضع مرا درک کرد و بیشتر از این به صحبت ادامه نداد.
پانزده دقیقه بعد تلفن واشنگتن مجددا بصدا درآمد و این بار نیوسام و کریستوفر معاون ارشد وزارت امور خارجه آمریکا هر دو پای تلفن بودند.تلفن از اطاق وضع اضطراری کاخ سفید بود و اطلاعات دقیق‌تری راجع به اوضاع و امکاناتی که در اختیار ما بود می‌خواستند. این تلفن موجب قطع گزارش تلفنی یکی از ماموران سیاسی ما درباره تماس وی با ابراهیم یزدی برای نجات پرسنل نظامی ما گردید و از این جهت برای من ناراحت کننده بود، زیرا در آن شرایط نجات جان آمریکائیانی که در معرض خطر جدی بودند بیشتر از پاسخ به سوالات مبهم و نامربوط اطاق وضع اضطراری کاخ سفید برای من فوریت داشت. لذا گفتگوی من با دو مقام عالیرتبه وزارت امور خارجه هم مانند مکالمه قبلی سریع و نامطبوع بود.
نهایت خشم و عصبانیت من در این مکالمه موقعی بود که گفته شد برژینسکی درباره امکان ترتیب دادن یک کودتا برای استقرار یک رژیم نظامی بجای حکومت در حال سقوط بختیار از من نظر می‌خواهد. این فکر و این سوال در آن شرایط بقدری سخیف و نامعقول بود که بی‌اختیار مرا به ادای یک کمله زشت درباره برژینسکی وادار ساخت و این فحاشی و بددهنی بیسابقه، مخاطب من نیوسام را که مرد ملایم و متینی بود تکان داد. نیوسام با ابراز شگفتی و تردید درباره آنچه شنیده بود سوال خود را بنحو دیگری تکرار کرد. من در پاسخ گفتم نمی‌توانم آنچه را گفته‌ام بزبان لهستانی ترجمه کنم و گوشی را بزمین گذاشتم.
چند دقیقه بعد در حالیکه من نومیدانه به تلاش خود برای برقراری ارتباط با یزدی و جلب کمک و همکاری او برای نجات آمریکائیان ادامه می‌دادم بار دیگر تلفن واشنگتن خطوط ارتباطی دیگر مرا قطع کرد و این بار دوباره نیوسام روی خط بود. نیوسام این بار با لحنی جدی و آمرانه گفت بوی دستور داده شده است از من بخواهد که با رئیسی هئیت مستشاری نظامی آمریکا در ایران تماس برقرار کنم و نظر او را درباره امکان دست زدن به یک کودتای نظامی سوال کرده به واشنگتن گزارش بدهم. من از نیوسام پرسیدم آیا او نمی‌داند که رئیس هئیت مستشاری ما هم اکنون در یک پناهگاه زیرزمینی بدام افتاده و من برای نجات اوتلاش می‌کنم. نیوسام گفت موضوع را درک می‌کند ولی دستوری که به او داده شده اینست که نظر ژنرال رئیس هئیت مستشاری آمریکا درباره کودتا سوال شود!
چند ثانیه بعد از این تلفن رئیس مستشاران نظامی ما از پناهگاهش بمن تلفن کرد و گفت ظاهرا اقداماتی برای آتش‌بس بین نیروهای انقلابی و قوای محافظ ستاد در جریان است و چند تن از افسران برای مذاکره با نمایندگان انقلابیون به طبقه بالا رفته‌اند. با کمی خجالت جریان مذاکرات تلفنی خود را با واشنگتن و سوالی را که راجع به نظر او درباره امکان دست زدن به یک کودتای نظامی از من شده بود با ژنرال در میان گذاشتم. او با همه گرفتاری‌ و نگرانی درباره سرنوشت همکاران خود مانند یک سرباز امر مافوق را اجرا کرده و نظر خود را اعلام داشت. اوگفت که در شرایط فعلی شانس موقعیت یک کودتای نظامی فقط پنج درصد است و من به یکی از همکارانم گفتم که نظر ژنرال را به واشنگتن مخابره کند.
در کمتر از یکساعت ما اطلاع یافتیم که آتش‌بس در اطراف ستاد کل برقرار شده و نه فقط ابراهیم یزدی که با ما تماس داشت، بلکه آیت الله بهشتی هم در صحنه حاضر شده و به رهائی پرسنل ما از مخمصه کمک کرده‌اند.بما اطلاع داده شد که پرسنل نظامی ما بزودی به سفارت اعزام خواهند شد. معاون من چارلی ناس که خود در محوطه سفارت قمیم بود مسئولیت پذیرایی و جابجا کردن آنها را در قسمت‌های مختلف داخل محوطه سفارت بعهده گرفت.
با فرا رسیدن شب مزاحمت‌ها و حملات پراکنده‌ای به خود سفارت آغاز شد و از داخل بعضی از اتومبیل‌ها چندین بار با مسلسل و سلاحهای خودکار بطرف سفارت شلیک کردند و تفنگداران دریائی برای رویاروئی با خطرات احتمالی بحال آماده باش درآمدند.
ما تمام آن شب را منتظر رسیدن اتومبیل‌های حامل پرسنل نظامی خود بودیم ولی خبری از آنها نشد.با وجود این از سلامتی آنها مطلع بودیم، تا اینکه ساعت پنج صبح روز بعد افراد ما با وسائط نقلیه نظامی،‌در حالیکه آیت الله بهشتی و یزدی شخصا آنها را همراهی می‌کردند وارد محوطه سفارت شدند. چارلی ناس از بهشتی و یزدی بواسط کمک و همراهی برای نجات اتباع آمریکائی صمیمانه تشکر کرد و آنها هم متقابلا از گرفتاری و ناراحتی که برای افراد ما ایجاد شده عذرخواهی کردند.
همان روز- دوازدهم فوریه (‌22 بهمن) به واحد نظامی مستقر در سفارت دستور داده شد محل سفارت را ترک و به پادگان خود مراجعت نمایند. سروان فرمانده این واحد،‌پس از آنکه افراد خود را آماده حرکت کرد با حالتی هیجان زده و چشمانی اشک آلود از وابسته نظامی ما خداحافظی نمود و بسوی سرنوشتی نامعلوم براه افتاد. از نقاط دیگر شهر هم بما اطلاع دادند که به کلیه واحدهای نظامی دستورات مشابهی داده شده و نیروهای نظامی از سطح شره جمع‌آوری شده و به پادگانهای خود مراجعت می‌کنند. فرماندهان نیروی مسلح از حمایت حکومت بختیار دست برداشته بودند و خود بختیار هم که دیگر هیچ نیروئی برای ادامه حکومت در اختیار نداشت بعد از ظهر همانروز ناپدید شد تا اینکه بعدها فرانسه سردرآورد. مهدی بازرگان و اعضای دولت او در مقر نخست وزیری مستقر شدند و نیروهای انقلابی حکومت را در اختیار گرفتند.
آنروز پس از عزیمت واحد نظامی محافظ سفارت من جلسه‌ای با حضور کلیه اعضای ارشد سفارت منجمله چارلی ناس، وابسته نظامی سفارت، نماینده سازمان سیا و فرمانده واحد تفنگداران دریائی تشکیل دادم و وضع فوق‌العاده‌ای را که با آن روبرو هستیم برای آنها تشریح کردم. من حدس میزدم که سفارت مجددا مورد حمله قرار خواهد گرفت و چون این بار مردم مسلح بودند و سفارت تحت حمایت نیروی نظامی و پلیس ایران نبود با وضع خطرناکتری روبرو بودیم.
ما طی دو هفته قبل با پیش‌بینی خطرات احتمالی بسیاری از اسناد طبقه‌بندی شده سفارت را بسته‌بندی کرده و به واشنگتن فرستاده بودیم. آنچه باقی مانده بود قسمتی از مدارک و سوابق مکاتبات روزانه ما بود که برای کارهای روزمره خود به آنها احتیاج داشتیم. قسمت عمده این اسناد هم در بایگانی رمزی ما نگاهداری میشد و پیش‌بینی‌های لازم بعمل آمده بود که در صورت بروز خطر جدی بتوانیم ظرف دو ساعت این اسناد را سوزانده یا در دستگاههای مخصوص ریزریز کنیم. با افزایش خطر به مراقبت و آمادگی ما هم افزوده شد و با انتقال تمام اسناد و دستگاههای رمز و مخابرات به اطاق مخصوص بایگانی اسناد دستور دادم که بمحث بروز خطر آنها را از میان ببرند.
در جلسه‌ایکه با اعضای ارشد سفارت داشتم توافق کردیم که تفنگهای (ام - 16) تفنگداران دریائی از آنها گرفته شود و تفنگ‌های کوچکی با فشنگ مخصوص شکار پرندگان در اختیار آنها قرار گیرد، ولی برای دفاع شخصی در صورت بروز خطر هر یک از تفنگداران یک اسلحه کمری کالیبر 38 در اختیار داشته باشند. به تفنگداران تفهیم شد که در صورت حمله به سفارت از آنها انتظار رویارویی مستقیم با مهاجمین را نداریم، زیرا اگر یکی از آنها بدست تفنگداران کشته شود بهانه‌ای بدست دیگران خواهد داد تا هر آمریکائی را که بدستشان می‌افتد قطعه قطعه کنند. با همه شجاعت و شهامتی که تفنگداران در ماجرای حملهب ه سفارت در شب کریسمس نشان داده بودند ما می‌خواستیم آنها را آماده قبول این امر ناگوار بکنیم که در صورت وقوع یک حمله جدی از طرف عناصر مسلح از درگیری خودداری کرده و تسلیم شوند.
ما تصمیم‌گرفته بودیم که در صورت حمله از در پشت سفارت به یک محوطه نظامی که در شمال غرب سفارت قرار داشت پناه ببریم. با فرمانده این قرارگاه که یک سرهنگ بود قبلا مذاکره کرده بودیم و او هم قول داده بود که در صورت بروز خطر ما را پناه خواهد داد و حتی اگر لازم باشد از واحدهای نظامی سیار کمک خواهد گرفت. اما بعد از ظهر همان روز مشاهده کردیم که این قرارگاه از طرف عده‌ای از عناصر مسلح بدون برخورد با مقاومتی از طرف سربازان اشغال گردید و ساعتی بعد تاسیسات آن به آتش کشیده شد.
ما ناچار بفکر تامین منابع و امکانات دیگری برای دفاع از خود در صورت بروز خطر افتادیم و با مهدی بازرگان که در نخست وزیری مستقر شده بود، معاون او امیر انتظام و یزدی تماس گرفتیم. همه آنها بما اطمینان دادند که از حمایت دولت برخوردار خواهیم بود، اما نوع این حمایت مشخص نبود. بازرگان و امیر انتظام و یزدی فقط شماره تلفن‌های مستقیم خود را در اختیار ما گذاشتند که در مواقع اضطراری با آنها تماس بگیریم. در این وضع بحرانی من به اعضای سفارت توصیه کرده بودم که حتی‌المقدور از محل اقامت و دفتر کار خود خارج نشوند و در محوطه سفارت کمتر رفت و آمد کنند. روز چهاردهم فوریه در محوطه سفارت کمتر از یکصد نفر آمریکائی و در همین حدود ایرانی بودند و برخلاف روزهای قبل اوضاع آرام بنظر می‌رسد.
صبح آن روز وقتی که در دفتر کار خود حاضر شدم دستورالعملی از واشنگتن دریافت داشتم که بموجب آن تصمیم دولت ایالات آمریکا درباره ادامه روابط دیپلماتیک با ایران و شناسایی حکومت جدید بمن ابلاغ گردیده و اجازه داده شده بود مراتب را بوزیر امور خارجه جدید ایران اعلام نمایم. در حالیکه من مشغول تهیه یادداشت مربوط به ابلاغ این تصمیم بودم مقامات سیاسی سفارت موفق به یافتن وزیر خارجه جدید در وزارتخانه یا خانه‌اش نشدند. ناچار به معاون وزارت امور خارجه، که او هم به وزارتخانه نرفته و در خانه‌اش بود تلفن کردم و مراتب را بوی اطلاع دادم. معاون وزارت خارجه پیشنهاد کرد که یادداشت را برای او بفرستم تا وی شخصا بدست وزیر خارجه برساند. در حدود ساعت ده صبح بود که یادداشت آماده شد و من آنرا بدست راننده مورد اعتماد خود هایکاز سپردم تا بدست معاون وزارت خارجه برساند. بیست دقیقه بعد معاون وزارت خارجه تلفن کرد که وزیر را پیدا کرده و بهتر است یادداشت مستقیما نزد خود او فرستاده شود. من به هایکاز که در آنموقع نزد معاون وزیر خارجه بود دستور دادم که کپی یادداشت را نزد معاون وزارت خارجه بگذارد و اصل را به خود وزیر برساند.
دو دقیقه پس از این مکالمه ناگهان باران گلوله از چند طرف بسوی سفارت سرازیر شد. اینطور که پیدا بود از ساعتها پیش عده‌ای با مسلسل‌های کالیبر پنجاه و سی در پشت بامهای ساختمان‌های بلند اطراف سفارت موضع گرفته و با یک برنامه از پیش تنظیم شده در راس ساعت ده و نیم صبح بسوی سفارت آتش گشوده بودند. بسیاری از شیشه‌های پنجره‌های سفارت در دقایق نخست تیراندازی شکست و قطعات شیشه بدرون اطاق‌ها ریخت. در برابر این حمله ناگهانی ما چاره‌ای جز اینکه در پناه دیوارهای زیر پنجره‌ها روی زمین دراز بکشیم نداشتیم. در سه اطاق قسمت ما در حدود بیست نفر پرسنل آمریکائی بودند و چارلی ناس معاون من در اطاق خود جلسه‌ای برای ترتیب تخلیه بقیه اتباع آمریکایی از ایران تشکیل داده بود. من در همان حال درازکش بر روی زمین به ناس و وابسته نظامی سفارت گفتم بوسیله شماره تلفن‌هائی که از نخست وزیر و معاونان او گرفته‌اند مراتب را به انان اطلاع بدهند. خوشبختانه یک دستگاه کوچک «واکی - تاکی» هم در دسترس من بود که بوسیله آن میتوانتسم با فرمانده تفنگداران و سایر مامورین امنیتی سفارت که در بیرون ساختمان بودند تماس گرفته و در جریان ما وقع قرار بگیریم.
از گزارش‌های آنها دریافتم که در حدود هفتاد و پنج چریک مسلح در پناه آتش مسلسل‌ها خود را به بالای نرده‌های اهنی و دیوارها رسانده و بداخل محوطه سفارت سرازیر می‌شوند. من به تفنگداران دستور دادم که در قسمت اطراف ساختمان اصلی سفارت جمع شوند. به آنها تاکید کردم که بهیچوجه تیراندازی نکنند و فقط در صورت لزوم برای دفاع شخصی و حفظ جان خود از اسلحه کمری استفاده نمایند. چند دقیقه بعد یکی از تفنگداران بمن خبرداد که مورد حمله قرار گرفته و بدام افتاده و اجازه تیراندازی می‌خواست. باو گفتم که طبق دستور آمادگی خود را برای تسلیم اعلام کند و اگر باز هم جانش در خطر بود از سلاح کمری استفاده نماید. با وجود شاق بودن این دستور برای یک تفنگدار او طبق دستور عمل کرد و چند دقیقه بعد دوباره با من تماس گرفت و گفت تسلیم شده و حالا او را بطرف قسمت کافه‌تریا در شمال غربی محوطه سفارت میبرند. معلوم نبود که چرا بی‌سیم او را از دستش نگرفته‌اند.
حمله کنندگان ابتدا بطرف محل اقامت من هجوم بردند و عملیات آنها در این قسمت نزدیک یکساعت بطول انجامید. بهمین جهت ما وقت کافی برای تماس و استمداد از مقامات ایرانی بدست آوردیم. در داخل ساختمان سفارت ما بیشتر در کریدورها که جای امن‌تری بود جمع شده بودیم و عده‌ای را هم به قسمت مخابرات که از تیررس مهاجمین دور بود فرستاده بودم. بتدریج همه ما باستثنای تفنگدارای و وابسته نظامی به طبقه دوم پناه بردیم و در این موقع بود که حمله به ساختمان اصلی سفارت با فنگ‌های پرقدرت «ژ - 3» اغاز شد. ما دفاع موثری نمی‌توانستیم بکنیم و تنها می‌باست ورود مهاجمین را بداخل ساختمان هر چه ممکن است به عقب بیاندازیم. به همین جهت به تفنگداران دستور دادم در مقابل درهای ورودی موضع بگیرند و سدی از گاز اشک آور در مقابل مهاجمین ایجاد کنند. در این موقع صدای تیراندازی‌های متقابل از بیرون بگوش میرسید و اینطور بنظر می‌آمد که قوای کمکی برای نجات ما فرستاده شده و آنها مشغول زد و خورد با مهاجمین هستند.
چند دقیقه بعد مهاجمین از سد گاز آشک آور گذشته و وارد ساختمان شدند. قبل از رسیدن آنها به طبقه دوم من به کلیه کارکنان آمریکائی سفارت و پرسنل نظامی گفتم که بدون هیچگونه مقاومتی تسلیم شوند و خود در حالیکه دستهای خود را به علامت تسلیم روی سرم گذاشته بودم پیشاپیش همه حرکت کردم. ژنرال رئیس هیئت مستشاری هم در پشت سر من براه افتاد و بقیه نیز بهمین ترتیب عمل کردند. ایرانیان مسلح ما را بطرف اطاق انتظار هدایت کرده و با خشونت به بازرسی بدنی ما پرداختند. در این احوال یک گروه دیگر از افراد مسلح که ظاهرا از گروه نجات بودند وارد شدند و بین آنها و گروه اول کشمکش شدیدی در گرفت. در راس گروه نجات مرد جوانی بود که اسلحه‌ای با سرنیزه بدست داشت و در راس مهاجمین مردی با تفنگ AK-47 دیده می‌شد.
در جریان گفتگوی دو گروه مسلح تیری در داخل اطاق شلیک شد و عده‌ای بی‌اختیار بروری زمین دراز کشیدند. با اینکه همه ما بازرسی بدنی شده بودیم رئیس گروه مهاجم مدعی شد که تیراندازی از طرف آمریکائیها بوده و اسلح خود را بطرف ما نشانه گرفت.
در این موقع من چشمم به دو روزنامه‌نگاری افتاد که قبل از شروع حمله به سفارت آنها در محوطه سفارت دیده بودم. آنها برای تربیت انتقال جسد همکارشان جو.آلکس.موریس به یونان به سفارت آمده و حالا خود بدام افتاده بودند.
بالاخره مسئله بنحو شایسته‌ای حل شد. آمریکائیها یک بیک از اطاق خارج شده و به خارج از ساختمان هدایت شدند و در آنجا مورد استقبال یزدی قرار گرفتند. من اصرار داشتم که آخرین نفر باشم و پس از آنکه همه پائین رفتند در حالیکه رئیس گروه نجات یک بازوی مرا گرفته و رئیس گروه مهاجم بازوی دیگرم را بدست داشت از در خارج شدیم. هنگامیکه عکس‌های مربوط به این واقعه در مطبوعات چاپ شد هر دو نفر را از مهاجمین معرفی کرده بودند در حالیکه جوانی که سرنیزه بدست داشت نجات دهنده ما بود.
اوضاع بیرون ساختمان و محوطه پارکینگ که آمریکائیان را در آنجا جمع کرده بودند خیلی مغشوش بود. داخل محوطه و بیرون سفارت مملو از جمعیت بود. تعدادی از افراد مسلح که دستمال چهارخانه بگردن داشتند ظاهرا از گروه چریکهای فدائی بودند که بین فلسطینیها و زیرنظر جرج حبش تعلیم یافته بودند. بین این عده و گروه مسلح دیگر که ظاهرا از نجات دهندگان ما بودند مردی سپید موی با کت و شلوار خوش دوخت غربی و یک روحانی با ریش انبوه ایستاده بودند و ظاهرا مهاجمین را دعوت به ختم غائله و خروج از محوطه میکردند. در سمت دیگر و نزدیک دیواری که اعضای سفارت در آنجا جمع شده بودند ابراهیم یزدی روی کاپوت یکی از اتومبیل‌ها رفته و با بلندگوئی که در دست داشت جمعیت تماشاچی و افراد مسلح را دعوت به ترک محوطه و متفرق شدن از اطراف سفارت می‌کرد. عده زیادی از خبرنگاران هم با دوربین‌های عکاسی و فیلمبرداری خود در اطراف پراکنده بودند.
اولین کاری که من پس از رسیدن به این صحنه کردم رفتن بطرف مرد روحانی و دست دادن به او بعنوان سپاسگزاری بود. مرد معمم هم ظاهرا تحت تاثیر قرار گرفت و برتلاش خود برای متفرق ساختن فدائیان افزود. سپس بطرف یزدی رفتم و او هم بمحض دیدن من از روی کاپوت اتومبیل پائین پرید و از وضعی که پیش آمده با حرارت زیادی عذرخواهی کرد و بمن اطمینان داد ه خطر برطرف شده و اوضاع تحت کنترل است.
یزدی سپس مجددا روی کاپوت اتومبیل رفت و به تلاش خود برای پراکنده ساختن جمعیت ادامه داد. من هم بلافاصله بطرف سایر اعضای سفارت رفتم و بزودی همه ما تحت حفاظت گروهی افراد مسلح غیرنظامی قرار گرفتتیم.
پس از رفتن فدائیان و متفرق شدن تماشاچیان یزدی بما پیوست و گفت اگر ما محوطه سفارت را ترک کنیم بیشتر درامان خواهیم بود. او قبلا دستور داده بود اتوبوسی را که نیروی کمکی را با خود آورده بود برای بردن ما به یک محل امن آماده کنند، ولی قبول این پیشنهاد برای من دشوار بود. لذا از یزدی خواستم که برای مذاکره درباره این موضوع به ساختمان محل اقامن من برویم. یزدی این پیشنهاد را پذیرفت و ما در حالیکه قریب یکصد نفر عکاس و خبرنگار و تعدادی از افراد نیروی هوائی با تفنگهائی «ژ - 3» در اطراف ما در حرکت بودند بطرف محل اقامت من راه افتادیم.
وقتیکه به ساختمان محل اقامت رسیدیم قبل از همه اعضای ارشد سفارت را فرا خواندم و از آنها خواستم یک سرشماری از کارکنان خود بعمل آورند تا کسی در این میان ربوده نشده باشد. با قسمت مخابرات و بایگانی اسناد سری هم تماس گرفتم و خوشبختانه معلوم شد کلیه اسناد و کلید رمز را از میان برده‌اند و حتی قسمتی از دستگاه مخابره مستقیم ماهواره‌ای سفارت را هم برداشته‌اند تا برای دیگران قابل استفاده نباشد.
پس از انجام سرشماری معلوم شد همه کسانیکه هنگام حمله به سفارت در ساختمان سفارت بودند حضور دارند، ولی هنوزاز وضع تفنگداران خبر نداشتیم. ابراهیم یزدی اظهار علاقه کرد که چند کلمه‌ای برای اعضای سفارت صحبت کند و ضمن سخنرانی کوتاه خود گفت که عاملین حمله به سفارت عده‌ای از افراد بی‌انضباط بوده‌اند و دولت انقلابی عمیقا از این واقعه متاسف است و منبعد تمام اقدامات لازم را برای محافظت از آمریکائیان بعمل خواهد آورد. یزدی افزود که دولت جدید مخالفتی با آمریکا ندارد ولی خاطرنشان ساخت که روابط ایران و آمریکا با روابط دو کشور در دوران شاه متفاوت خواهد بود. پس از سخنان یزدی من از کلیه اعضای سفارت باستثنای معاونم و وابسته نظامی سفارت و همچنین رئیس هیئت مستشاری آمریکا خواهش کردم به محل کافه تریا بروند و اگر هنوز نوشیدنی و غذا در آنجا پیدا می‌شود صرف کنند تا ما به مذاکره بنشینیم.
در آغاز مذاکره من مشکلات ترک سفارت را بخصوص از نظر تجهیزات ارتباطی سفارت برای یزدی بیان کردم و از او خواستم برای تامین امنیت محوطه سفارت چاره‌ای بیاندیشید. در این موقع مرد مو سفیدی که قبلا در محوطه سفاتر او را دیده بودم بما پیوست و معلوم شد وی سرهنگ بازنشسته‌ای است که با نیروهای انقلابی همکاری می‌کند.
با همکاری او و یزدی قرار شد برای تامین امنیت سفارت یک گروه چهل نفری محافظت از اطراف سفارت را بعهده بگیرند و یک گروه چهل نفری در محوطه داخل سفارت مستقر شوند. یزدی علاوه بر این دو گروه مرد جوانی را هم که خوب انگلیسی صحبت می‌کرد بعنوان محافظ شخصی من معرفی کرد و افزود که وی سرپرستی عده‌ای را هم بعهده دارد که وظیفه گارد محافظ شخصی مرا بعهده خواهند گرفت.
پس از آشنائی و صحبت‌هایی که بعدا با این جوان و گروه تحت فرمان او داشتیم معلوم شد که این عده اعضای یک سازمان مبارز دانشجویی هستند که در جریان انقلاب یک گروه ضربت برای قتل من ترتیب داده بودند ولی پس از پیروزی انقلاب وظیفه محافظت از مرا بعهده گرفته‌اند.
دو گروه محافظ داخل و خارج سفارت هم از دو گروه مجزا تشکیل شده بودند. یک گروه از افراد نیروی هوائی بودند که در جریان انقلاب به نیروهای انقلابی پیوسته بودند و گروه دیگر افراد مسلح غیرمنظمی بودند که سرپرستی آنها را یک قصاب تنومند و پرجوش و خروش بعهده داشت. در روزهیا بعد که با این گروهها سر و کار داشتیم معلوم شد که هیچکدام از آنها نمی‌توانند با هم کنار بیایند و گاهی ما مجبور می‌شدیم برای حل اختلافات آنها میانجیگری کنیم.
پس از رفتن یزدی و سرهنگ ما شروع به ارزیابی خسارات وارده کردیم. خانه به صحنه جنگ و کشتار تبدیل شده بود. تمام پنجره‌ها شکسته و آثار گلوله بر در و دیوار بچشم می‌خورد. مبلمان و اثاثیه خانه زیر و رو شده و برای سنگربندی مورد استفاده قرار گرفته بود. بعضی از اشیاء قیمتی را هم بغارت برده بودند. بهرحال چاره‌ای نبود، تصمیم گرفتیم آنچه را که مانده است جمع و جور کنیم و قرار شد در محل اقامت و استراحت کسی هم تغییری داده نشود. برق سفارت را هم با بکارانداختن یک ژنراتور مستعمل تامین کردیم و در این میان از تفنگداران دریایی هم سرشماری بعمل آمد و معلوم شد فقط یکی از آنها زخم سطحی برداشته و در بیمارستان بستری است.
اولین سفیری که پس از این واقعه بدیدن من آمد سفیر سوئد بود که از ساختمان سفارت خود شاهد جریان حمله به سفارت ما و عملیات نجات بوده و نگران این بود که این واقعه تلفات جانی برای ما ببار نیاورده باشد. سفیر از اینکه همه ما زنده و سلامت هستیم خیلی خوشحال شد و چون از اختلال در وسائل مخابراتی ما مطلع شد پیشنهاد کرد از امکانات سفارت سوئد برای تماس با واشنگتن استفاده کنیم. من از این پیشنهاد استقبال کردم و گزارش حریان را از طریق سفارت سوئد به واشنگتن فرستادم.
دومین سفیری که بدیدار من آمد سفیر واتیکان بود و بدنبال او طی دو روز تقریبا همه سفیران خارجی یا دیپلمات‌های ارشد مقیم تهران برای ابراز همدردی از واقعه ایکه پیش آمده بدیدن من آمدند.

***
بعد از ‌آنکه از شوک وارده بر اثر حمله به سفارت بخود آمدیم به کارهای فوری خود پرداختیم. ما سه کار عمده در پیش داشتیم. نخست ترتیب تخلیه سریع کلیه اتباع آمریکایی‌ که در ایران مانده بودند. دوم آماده ساختن سفارت برای تجدید فعالیت و سوم تعیین تکلیف روابط آینده با حکومت جدید ایران.
درباره مسئله تخلیه آمریکاییها از ایران من به کلیه اتباع آمریکایی اعلام کردم که سفارت دیگر قادر به حمایت از آنها و حتی تأمین جانی آنها نیست و قویاً توصیه کردم که همه آمریکاییها از ایران خارج شوند. ما مرکزی برای امور مسافرت در محوطه سفارت بوجود آوردیم تا کار تخلیه اتباع آمریکایی را هماهنگ سازد و ظرف چند روز یک هواپیمای نظامی ویژه این برنامه از آلمان تعیین نمودیم. ما همچنین با شرکت هواپیمایی پان‌آمریکن مذاکره کردیم و یکی از هواپیماهای این شرکت را برای این کار در نظر گرفتیم. در آغاز از اجرای این برنامه قریب هشت هزار نفر آمریکایی در نقاط مختلف ایران پراکنده بودند.
اجرای موفقیت‌آمیز برنامه تخلیه آمریکاییان از ایران، بدون هیچگونه حادثه و تلفاتی در آن شرایط کار فوق‌العاده‌ای بود. باید بگویم که هموطنان آمریکایی ما در این کار نهایت انضباط و همکاری را نشان دادند. آنها هیچگونه عجله و شتابزدگی برای تسریع در رفتن خود بخرج نمی‌دادند. اولویت‌ها و نوبت خود را رعایت می‌کردند و بدون اظهار خشم و ناراحتی شبها با لباس در محل سفارت می‌خوابیدند و به خوردن ساندویچ خشک قناعت می‌کردند. ما اتومبیل‌‌های آنها را در مقابل رسید تحویل گرفته و در محوطه سفارت پارک می‌کردیم تا سر فرصت برایشان بفروشیم. همچنین صورت اثاثه آنها را با نشانی محلی که در آن نگاهداری می‌شود دریافت می‌کردیم تا بتدریج به نشانی جدیدی که برای ما اعلام می‌کنند بفرستیم. یک گرفتاری عمده ما در برخورد با کمیته‌ها بخصوص کمیته مستقر در فرودگاه مهر‌آباد به علت روش متغیر و غیرقابل پیش‌بینی آنها بود که گاه مشکلات بزرگی در پیشرفت کار ما فراهم می‌کرد.
در روز دوم یا سوم عملیات تخلیه همکار اسرائیلی من (1) که پس از اشغال محل نمایندگی سیاسی اسرائیل و تحویل آن به سازمان آزادی‌بخش فلسطین مخفی شده بود به من تلفن کرد و از من خواست کمک برای خروج فوری خود و همکارانش را از ایران نمود. او گفت که جمعاً سی و دو نفر هستند و به محض اینکه در یکی از هواپیماهای ما برای رفتن آنها جا باشد، حداکثر ظرف دو ساعت پس از تلفن من خود را به فرودگاه خواهند رساند. انجام این تقاضا برای من آسان نبود، زیرا می‌بایست به خاطر آنها برنامه از پیش‌ تدوین شده مسافرت سی و دو نفر از آمریکاییها را عقب بیاندازم ولی با در نظر گرفتن این واقعیت که خطریکه آنها راتهدید می‌کند بزرگتر و جدی‌تر است تصمیم گرفتم این کار را با همه مشکلات آن انجام دهم. آنها را در یکی از نخستین پروازهای بعدی جا دادم ولی مشکلی که پیش آمد این بود که آنها به جای 32 نفر سی و سه نفر بودند و ظاهراً یا رئیس هیئت نمایندگی اسراییل خود را به حساب نیاورده بود و یا من این اشتباه را کرده بودم. به هر حال این مشکل هم با انصراف دواطلبانه یکی از مسافران آمریکایی از مسافرت با این پرواز حل شد و اسراییلی‌ها به سلامت از ایران خارج شدند. با خروج این عده از ایران احساس راحتی عمیقی کردم و روز بعد هم پیام تشکر گرمی از موشه‌دایان وزیر خارجه وقت اسراییل دریافت کردم.
تخلیه اتباع آمریکایی که در قسمت‌های جنوبی ایران کار می‌کردند با دشواریهای بیشتری همراه بود. ما ترجیح می‌دادیم که به جای انتقال آنها به تهران از شهرها و بنادر جنوب ایران آنها را خارج کنیم و در این کار چند کشتی انگلیسی که در سواحل خلیج فارس به عملیات اکتشافی و زمین‌شناسی مشغول بودند به ما کمک زیادی کردند و گروهی از اتباع ما را به آنسوی خلیج فارس بردند. یکی از وقایعی که در جریان این تخلیه روی داد ممانعت انگلیسی‌ها از بردن دو سگ یک خانواده آمریکایی به درون کشتی بود. این خانواده ترجیح دادند به جای رها کردن سگها از مسافرت با کشتی خودداری کنند و در آن اوضاع آشفته و جاده‌های ناامن جان خود را به خطر انداخته و با اتومبیل به تهران بیایند. البته در تهران هم ما نمی‌توانستیم سگهای آنها را همراه خودشان به سفر بفرستیم، ولی آنها را تحویل گرفتیم و با سگهای دیگر در یک پرواز مخصوص حیوانات به فرودگاهی در نزدیکی فرانکفورت فرستادیم تا به صاحبانشان تحویل داده شوند.
در روبراه کردن وضع سفارت هم مشکلات زیادی داشتیم. به خصوص با گاز اشک‌آور که بوی آن تا هفته‌ها از داخل ساختمانها بیرون نمی‌رفت کار کردن در اطاقها امکان‌پذیر نبود و ترمیم در و پنجره‌های شکسته مدتها وقت لازم داشت. البته دستگاههای مخابراتی سفارت را ظرف دو سه روز ترمیم کرده و براه انداختیم.
کنسولگری‌های ما در تبریز و اصفهان و شیراز با مشکلات بیشتری مواجه بودند. کنسولگری تبریز حداقل دوبار مورد حمله قرار گرفت و بالاخره به آتش کشیده شد و کنسول جوان ما از خطر مرگ حتمی نجات یافت. به گردن او طنابی انداخته و ظاهراً در فکر اعدام او بودند که توانست خود را از مهلکه برهاند و به تهران فرار کند. در اصفهان کنسول ما را هنگامیکه به کمک یک آمریکایی مست شتافته بود به قصد کشت کتک زدند و او با به خطر انداختن جان خود توانست هموطن خود را نجات دهد. پس از این واقعه کنسولوگری اصفهان بسته شد و کنسول و همکارانش به تهران آمدند. در شیراز خشونت کمتر بود ولی با وضعی که در تبریز و اصفهان پیش آمده بود کنسولگری شیراز را هم بستیم و کنسول و همکارانش به جمع ما در تهران پیوستند.
در شمال ایران نزدیک مرز شوروی ما دو پست مجهز برای مراقبت و خبرگیری از جریان فعالیت‌های نظامی و برنامه‌های پرتاب موشک شوروی در اختیار داشتیم. کارکنان آمریکایی این دستگاهها پس از انقلاب از طرف همکاران ایرانی خود که از افراد پرسنل نیروی هوایی ایران بودند عملاً به گروگان گرفته شده بودند و به آنان اجازه خروج از محل کارشان داده نمی‌شد. با پیگیری موضوع معلوم شد گروگان‌گیری این عده جنبه سیاسی ندارد و پرسنل نیروی هوایی که حقوق و فوق‌العاده خود را از ما دریافت می‌کردند نگران قطع پرداخت این مزایا هستند.
من بازرگان رئیس دولت موقت را قانع کردم که نگاهداری این پست‌های مراقبت و ادامه کار‌ آنها به نفع ایران است، زیرا اطلاعاتی که بوسیله این دستگاهها درباره نقل و انتقال نیروهای نظامی شوروی و آزمایشات موشکی آنها دریافت می‌شود برای امنیت ایران مفید است، هرچند که من احساس می‌کردم دیگر نباید پرسنل آمریکایی خود را در این ایستگاهها نگاه داریم، بازرگان با نظرات من موافقت کرد و در نتیجه به وابسته‌ هوایی ما و معاون او اجازه داده شد با یک هواپیمای ایرانی به محل بروند و حقوق و مزایای عقب افتاده پرسنل نیروی هوایی ایران را پرداخت کنند، پرسنل ایرانی پست‌های مراقبت پس از دریافت پول و اطمینان از اینکه حقوق و مزایای آنها قطع نخواهد شد گروگانهای آمریکایی خود را آزاد کردند. چون امنیت این عده را نمی‌توانستیم تضمین کنیم آنها را همراه دیگران از ایران خارج کردیم ولی تا وقتی که من در تهران بودم حقوق و مزایای پرسنل ایرانی پست‌های مراقبت همچنان از طرف ما پرداخت می‌شد.
اما مسئله تعیین تکلیف روابط ما با حکومت جدید ایران از کارهایدیگر دشوارتر و پیچیده‌تر بود. بازرگان و اعضای دولت او به حفط روابط دوستانه با آمریکا علاقمند بودند، ولی اداره امور کشور عملا

/ 0 نظر / 6 بازدید